นิ่วทอนซิล… ตัวการกลิ่นปากที่หลายคนไม่เคยรู้ว่ามีอยู่ในคอ!

นิ่วทอนซิล (tonsillolith, tonsil stone) คืออะไร?

นิ่วทอนซิลคือก้อนสีขาวหรือเหลืองที่เกิดจากเศษอาหาร เซลล์ที่หลุดลอก เชื้อจุลชีพ และสารคัดหลั่ง ไปค้างสะสมอยู่ใน “ร่อง/หลุม” ของต่อมทอนซิล (tonsillar crypts) แล้วเกิดการจับตัวและมีแร่ธาตุมาสะสมจนแข็งขึ้น ก้อนขนาดเล็กพบได้ค่อนข้างบ่อย ส่วนก้อนที่มีขนาดใหญ่พบไม่บ่อยนัก

สาเหตุเกิดจากอะไร?

กลไกการเกิดยังไม่ทราบแน่ชัดทั้งหมด แต่มีความสัมพันธ์กับการมีร่องทอนซิลลึก การค้างของเศษอาหารและคราบจุลชีพ รวมถึงประวัติทอนซิลอักเสบซ้ำ ๆ ซึ่งเอื้อต่อการเกิดก้อนนิ่วในร่องทอนซิลได้มากขึ้น

ส่งผลอะไรบ้าง?

หลายรายไม่มีอาการ โดยเฉพาะก้อนเล็ก แต่เมื่อมีอาการมักพบว่า มีกลิ่นปาก เป็นอาการเด่นที่สุด นอกจากนี้อาจรู้สึกเหมือนมีอะไรติดคอ เจ็บคอ กลืนเจ็บ เสียงแหบ ไอ หรือบางรายปวดร้าวไปหูได้ หากก้อนมีขนาดใหญ่มากอาจกดเบียดเนื้อเยื่อใกล้เคียงได้ แม้ภาวะแทรกซ้อนรุนแรงจะพบไม่บ่อย

เราจะสังเกตตัวเองได้อย่างไรว่าอาจมีนิ่วทอนซิล?

สัญญาณที่พบบ่อยคือ

1. มีกลิ่นปากเรื้อรังแม้ทำความสะอาดช่องปากอย่างดีแล้ว
2. รู้สึกระคายคอหรือเหมือนมีสิ่งแปลกปลอมติดอยู่บริเวณคอ
3. มองเห็นจุดหรือก้อนสีขาว-เหลืองที่บริเวณต่อมทอนซิล
4. มีเจ็บคอหรือกลืนไม่สบายเป็น ๆ หาย ๆ โดยเฉพาะถ้ามีประวัติทอนซิลอักเสบบ่อย

การรักษาในทางทันตกรรมทำอย่างไร?

บทบาทของทันตแพทย์คือ ประเมิน/วิเคราะห์สาเหตุของกลิ่นปากและอาการในช่องปาก โดยตรวจดูบริเวณคอหอยเท่าที่เห็นได้ และอาจพิจารณาถ่ายภาพรังสีพาโนรามา (กรณีนิ่วทอนซิลมีการสะสมแร่ธาตุมากพออาจเห็นได้ในภาพรังสี) หรือถ่ายภาพ CT  กรณีนิ่มมีหากนิ่วทอนซิลมีขนาดเล็กและไม่มีอาการหรือมีอาการเล็กน้อย มักรักษาแบบประคับประคอง ได้แก่ ดูแลสุขอนามัยช่องปากอย่างดี แปรงฟันและทำความสะอาดลิ้นสม่ำเสมอ รวมทั้งกลั้วคอด้วยน้ำเกลือเพื่อลดกลิ่นปากและช่วยให้ก้อนเล็กหลุดออกได้เอง ไม่ควรใช้ของแหลมหรือแคะเองแรง ๆ เพราะอาจทำให้เลือดออก ติดเชื้อ หรือบาดเจ็บได้ หากก้อนใหญ่ เป็นซ้ำบ่อย มีอาการเจ็บคอ กลืนลำบาก หรือสงสัยมีทอนซิลอักเสบร่วม ควรส่งต่อพบแพทย์หูคอจมูกเพื่อพิจารณานำก้อนออกหรือรักษาเพิ่มเติม เช่น การผ่าตัดจะทำเมื่อก้อนนิ่วมีขนาดใหญ่เกินกว่าจะหลุดออกเองได้ หรือมีภาวะแทรกซ้อนร่วม

ป้องกันได้ไหม?

ป้องกันได้ไม่สมบูรณ์ 100% แต่ลดโอกาสเกิดได้ด้วยการรักษาความสะอาดช่องปากและลิ้นให้ดี ดื่มน้ำเพียงพอ กลั้วคอหลังอาหารในผู้ที่มีเศษอาหารค้างง่าย และควรดูแล/รักษาภาวะทอนซิลอักเสบหรือการอักเสบในช่องคอ เนื่องจากการอักเสบซ้ำ ๆ เป็นปัจจัยที่สัมพันธ์กับการเกิดนิ่วทอนซิล

ควรไปพบแพทย์เมื่อไร?

หากมีไข้ เจ็บคอมาก กลืนลำบาก หายใจลำบาก อ้าปากได้น้อย มีกลิ่นปากรุนแรงร่วมกับปวดบวมข้างคอ หรือก้อนมีขนาดใหญ่/เป็นซ้ำบ่อย ควรพบแพทย์เพื่อประเมินว่ามีทอนซิลอักเสบ ฝีรอบทอนซิล หรือโรคอื่นร่วมด้วยหรือไม่

ข้อมูลความรู้ทางทันตกรรมโดย

ผศ.ทพญ. ภัทรนฤน กาญจนบุษย์

อาจารย์ประจำภาควิชาเวชศาสตร์ช่องปาก คณะทันตแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย